Tam hợp – lục xung (hình học vòng 12 chi)

Tam hợp, lục hợp, lục xung, lục hại là bốn họ quan hệ mà Can Chi dân gian gán cho từng cặp trong mười hai địa chi (Tý, Sửu, Dần… Hợi — tức mười hai con giáp). Gộp lại, chúng đặt tên cho 30 cặp trên tổng số 66 cặp có thể có; những cặp còn lại được gọi là bình hoà.

Điều hầu như không ai nói ra khi liệt kê các bảng ấy: chúng không phải bốn danh sách độc lập. Cả bốn đều là hệ quả của một sự sắp đặt duy nhất — mười hai địa chi nằm cách đều nhau trên một vòng tròn. Bài này đi đúng vào phần đó: hình học và tính đối xứng của vòng 12.

Cần khoanh vùng rõ ngay từ đầu, vì đây là chỗ dễ lẫn:

• Bài này không trả lời câu “hai người có hợp nhau không”. Đó là việc của bài Hợp tuổi và công cụ xem hợp tuổi.
• Bài này cũng không nói về tính cách hay sở trường của từng con giáp — phần đó ở bài 12 con giáp, cùng ý nghĩa “cục” ngũ hành của mỗi nhóm tam hợp.
• Và nó không phải một quy luật về con người. Hình học thì chặt chẽ và kiểm được; còn việc gán nghĩa “hợp” cho tam giác và “xung” cho đường kính là quy ước văn hoá.

Về lời khuyên quan hệ thì chỉ cần một câu: “xung” hay “hại” không phải điềm xấu, chỉ là hai nhịp sống khác nhau và rất nhiều cặp như vậy vẫn rất bền. Từ đây trở xuống, chúng ta chỉ nói về cấu trúc.

Hãy xếp mười hai địa chi lên một mặt đồng hồ, theo đúng thứ tự và cách đều nhau: Tý là 1, Sửu là 2, Dần là 3… cho tới Hợi là 12. Vì là vòng tròn nên đi hết 12 thì quay lại 1, và khoảng cách giữa hai chi luôn đi được theo hai chiều — ta lấy chiều ngắn hơn. Hệ quả đầu tiên đáng nhớ: khoảng cách lớn nhất trên vòng 12 là 6 bước.

Bảng dưới lấy tuổi Tý làm mốc, liệt kê khoảng cách tới từng con giáp kèm loại quan hệ mà công cụ tra ra. Hãy đọc cột “bước” trước, rồi mới đọc cột “quan hệ”:

Đọc kỹ bảng sẽ thấy hai kiểu quan hệ khác hẳn nhau:

• Chỉ phụ thuộc khoảng cách. Cả hai chi cách Tý đúng 4 bước (Thân và Thìn) đều là tam hợp; chi cách đúng 6 bước (Ngọ) là lục xung. Khoảng cách bao nhiêu thì quan hệ ấy, không cần biết bạn đứng ở đâu trên vòng.
• Không chỉ phụ thuộc khoảng cách. Sửu và Hợi đều cách Tý đúng 1 bước, nhưng Sửu là lục hợp còn Hợi là bình hoà. Vậy riêng lục hợp (và lục hại) cần thêm một thông tin nữa: trục đối xứng.

Bốn nhóm tam hợp — ba chi cách nhau đúng 4 bước

Muốn đặt ba chi cách đều nhau trên vòng 12 thì khoảng cách bắt buộc là 12 ÷ 3 = 4 bước. Nối ba chi ấy lại, bạn được một tam giác đều nội tiếp vòng tròn. Bảng dưới là bốn nhóm tam hợp, suy thẳng từ bảng phân loại của công cụ:

Vì sao đúng bốn nhóm? Xoay tam giác đó đi một bước là được một nhóm mới; xoay tiếp, lại một nhóm mới. Nhưng tới lần thứ tư thì tam giác trùng lại chính nó. Bốn nhóm ấy phủ kín cả 12 con giáp, và mỗi con giáp thuộc đúng một nhóm.

Cột cuối bảng là hệ quả ít được nhắc: xoay một nhóm tam hợp nửa vòng (lấy chi lục xung của từng thành viên) thì ra một nhóm tam hợp khác chứ không phá vỡ nó — bốn nhóm tự bắt cặp thành hai cặp đối nhau. Ý nghĩa “cục” ngũ hành từng nhóm đọc ở bài 12 con giáp.

“Tứ hành xung” thực chất là gì

Trên vòng 12 còn vẽ được hình vuông: bốn chi cách nhau đều 12 ÷ 4 = 3 bước. Có đúng ba hình vuông như vậy, và đây chính là ba nhóm mà dân gian quen gọi là “tứ hành xung”:

Đây là chỗ cụm từ “tứ hành xung” gây hiểu nhầm nhiều nhất. Một hình vuông chứa hai cặp lục xung — đúng hai đường chéo của nó. Còn hai chi đứng cạnh nhau chỉ cách nhau 3 bước, và theo bảng tra chúng không bao giờ là lục xung. Ở hai hình vuông đầu, bốn cạnh đều là bình hoà — Tý với Mão chẳng hạn, không xung gì cả.

Riêng hình vuông Dần – Tỵ – Thân – Hợi thì bốn cạnh lại rơi trúng hai họ quan hệ kia: Tỵ – Thân và Hợi – Dần là lục hợp, còn Dần – Tỵ và Thân – Hợi là lục hại — vì bốn chi này mang số thứ tự 3, 6, 9, 12 nên hai chi kề nhau luôn cộng thành 9, 15 hoặc 21, đúng những con số của hai trục gương ở phần sau. Nhưng vẫn không cạnh nào là xung.

Đúng phạm vi: công cụ tương hợp của hieu.asia không có nhãn “tứ hành xung” — nó chỉ phân loại từng cặp, trong đó chỉ có sáu cặp lục xung. “Tứ hành xung” là cách gọi dân gian gộp hai cặp xung chung một hình vuông thành nhóm bốn, và các nguồn dùng cụm này khá lỏng; khi tra một trường hợp cụ thể hãy dựa vào cặp. Nhớ gọn cả hai cách chia: tam hợp gom 12 chi thành 4 nhóm ba, tứ hành xung gom thành 3 nhóm bốn — cùng làm được chỉ vì 12 = 4 × 3 = 3 × 4.

Lục xung — sáu cặp đối đỉnh (cộng 6)

12 chia đôi là 6, nên mỗi chi có đúng một chi đối diện qua tâm vòng tròn. Ghép đôi hết 12 chi thì được 6 cặp — chính là chữ “lục” trong lục xung. Quy tắc: số thứ tự cộng 6, quá 12 thì trừ 12.

Lục hợp — nếp gấp qua khe Tý | Sửu

Bây giờ đừng xoay nữa mà hãy gấp đôi vòng tròn theo nếp đi qua khe giữa Tý và Sửu, xuyên sang khe giữa Ngọ và Mùi: hai chi nào chồng lên nhau thành một cặp lục hợp. Mẹo kiểm: cộng hai số thứ tự luôn ra 3 hoặc 15.

Lục hại — nếp gấp qua khe Mão | Thìn

Vẫn phép gấp đôi, chỉ đổi nếp: lần này nếp gấp đi qua khe giữa Mão và Thìn, xuyên sang khe giữa Dậu và Tuất. Mẹo kiểm tương tự, khác con số: tổng hai số thứ tự luôn là 9 hoặc 21.

Hai nếp gấp ấy lệch nhau đúng 3 bước, tức 90 độ. Mà soi gương hai lần qua hai trục lệch 90 độ thì bằng quay nửa vòng — chính là lục xung; nhìn hai bảng cũng thấy ngay tổng của cặp hại hơn tổng của cặp hợp đúng 6 đơn vị. Từ đó ra công thức mà bảng tra không nói: lục hại của một chi = chi xung với lục hợp của chi đó.

Hai ví dụ tra tay

Lấy giấy bút làm lại hai ví dụ dưới đây rồi mở bản đồ tương hợp để đối chiếu — cả bốn kết quả mỗi lần đều phải khớp.

• Tuổi Mão (số 4). Lục xung: 4 + 6 = 10 → Dậu. Tam hợp: 4 + 4 = 8 → Mùi, và 4 + 8 = 12 → Hợi, tức nhóm Hợi – Mão – Mùi. Lục hợp: tổng phải là 15, mà 15 − 4 = 11 → Tuất. Lục hại: tổng phải là 9, mà 9 − 4 = 5 → Thìn. Kiểm lại bằng công thức dẫn xuất: Mão hợp Tuất, Tuất xung Thìn — khớp.
• Tuổi Thân (số 9). Lục xung: 9 + 6 = 15, trừ 12 còn 3 → Dần. Tam hợp: 9 + 4 = 13 → 1 là Tý, và 9 + 8 = 17 → 5 là Thìn, tức nhóm Thân – Tý – Thìn. Lục hợp: 15 − 9 = 6 → Tỵ. Lục hại: 21 − 9 = 12 → Hợi. Kiểm lại: Thân hợp Tỵ, Tỵ xung Hợi — khớp.

Cuối cùng, một con số để giữ mọi thứ đúng tỉ lệ. Với 11 con giáp còn lại, mỗi con giáp luôn có đúng 2 tam hợp, 1 lục hợp, 1 lục xung, 1 lục hại, 6 bình hoà. Con số này giống hệt nhau ở cả 12 con giáp — vì vòng tròn đối xứng hoàn toàn, không con giáp nào “thiệt” hơn con nào.

Phần hình học ở trên là thật và kiểm được: bạn có thể vẽ vòng tròn 12 điểm, đo, đếm, và mọi phát biểu đều đúng. Nhưng cần tách bạch hai tầng khác nhau:

• Tầng cấu trúc — tam giác đều, đường kính, hình vuông, hai trục gương. Tầng này là toán học, không có gì để tranh cãi.
• Tầng ý nghĩa — vì sao tam giác lại được gọi là “hợp”, vì sao đường kính lại được gọi là “xung”, vì sao trục gương của lục hợp đặt ở khe Tý | Sửu chứ không phải khe khác. Tầng này là quy ước văn hoá được truyền lại, và các bản truyền lại không ghi lý do gốc.

Sự chặt chẽ của tầng một không chứng minh cho tầng hai — như luật cờ vua: nhất quán tuyệt đối, nhưng không nói gì về thế giới ngoài bàn cờ. Vài giới hạn:

• Hệ này chỉ dùng năm sinh, nên nó chia toàn bộ loài người vào vỏn vẹn 12 nhóm. Một phép chia như thế không biết gì về hai con người cụ thể.
• Hai người “lục xung” vẫn sống tốt với nhau. Rất nhiều cặp thuộc nhóm này gắn bó bền lâu, vì khác biệt đúng cách lại thành bổ sung.
• Đừng dùng bảng này để từ chối một mối quan hệ. Không có gì trong hình học của một vòng tròn cho phép làm điều đó. Nếu đang cân nhắc một quyết định thật, hãy đọc bài Hợp tuổi để thấy toàn cảnh — phần quyết định nằm ở cách hai người đối xử với nhau.
• Còn một chi tiết kỹ thuật dễ sai trước cả khi bàn tới quan hệ: con giáp tính theo năm âm lịch (đổi vào Tết), nên người sinh tháng 1 hoặc đầu tháng 2 dương lịch có thể vẫn thuộc con giáp của năm liền trước. Xác định nhầm địa chi thì mọi phép đếm bước ở trên đều lệch.

Cách dùng lành mạnh nhất rất khiêm tốn: xem đây như một bài tập hình học đẹp giúp bạn nhớ một phần di sản văn hoá, và giúp bạn phát hiện những bảng tra chép sai trôi nổi trên mạng.