Enneagram — 9 nhóm tính cách

Ai cũng có một điều rất muốn có và một điều rất sợ mất. Enneagram nhìn vào hai thứ giấu bên trong đó, thay vì nhìn bạn đang làm gì bên ngoài. Có bạn luôn muốn được thương và sợ thành người thừa; có bạn luôn muốn làm đúng và sợ mình sai. Chính cái muốn và cái sợ đó mới cho biết bạn thuộc nhóm nào, chứ không phải chuyện bạn nói nhiều hay ít.

Mỗi nhóm được xác định bởi một cặp: khao khát cốt lõi (điều luôn hướng tới) và nỗi sợ cốt lõi (điều luôn né). Nhóm 1 khao khát sống đúng đắn, sợ mình sai. Nhóm 2 khao khát được cần đến, sợ thành người thừa. Nhóm 5 khao khát hiểu thấu và tự chủ, sợ bị vắt cạn.

Hành vi bề mặt chỉ là cách mỗi người xoay xở quanh cặp động lực đó. Vì thế hai người làm những việc rất khác nhau vẫn có thể cùng một nhóm — cùng một động cơ đứng phía sau.

Điểm phân biệt của Enneagram: nó phân loại theo động lực cốt lõi — cặp khao khát và nỗi sợ chạy phía sau hành vi — chứ không theo tập hành vi quan sát được ở bề mặt. Cùng một động cơ có thể hiện ra rất nhiều hành vi khác nhau, tùy mức lành mạnh và cánh của người đó; đó là lý do hai người trông rất khác nhau vẫn có thể cùng một nhóm.

Nhóm chính khá ổn định theo thời gian, còn thứ thay đổi là cách bạn biểu hiện nó. Vì vậy để tìm đúng nhóm, câu hỏi cốt lõi là “tôi thật sự sợ và khao khát điều gì”, không phải “tôi thường cư xử ra sao”.

Khi gặp chuyện, có người làm liền (nghe cái bụng), có người để ý ai thương mình không (nghe trái tim), có người nghĩ cho kỹ đã (nghe cái đầu). Enneagram xếp chín nhóm vào ba kiểu phản ứng đầu tiên đó.

Ba trung tâm chia theo nguồn phản ứng đầu tiên. Nhóm bụng (8·9·1) nhạy với chuyện kiểm soát và, theo cách trình bày phổ biến, vật lộn với cơn giận. Nhóm tim (2·3·4) nhạy với hình ảnh bản thân và vật lộn với nỗi xấu hổ. Nhóm đầu (5·6·7) nhạy với an toàn và vật lộn với nỗi sợ.

Trong cùng một cụm, mỗi nhóm xử cảm xúc lõi đó một kiểu khác nhau — đó là lý do ba nhóm liền nhau lại có họ với nhau.

Theo cách trình bày phổ biến, ba trung tâm gắn với ba cảm xúc nền: giận (bụng), xấu hổ (tim), sợ (đầu). Trong mỗi cụm, một nhóm hướng cảm xúc ấy ra ngoài, một nhóm nén vào trong, một nhóm lảng khỏi hoặc “quên” nó.

Đây là cách sắp xếp mang tính khung để hiểu và nhớ, giúp thấy vì sao ba nhóm cùng cụm có chung một mối bận tâm — không phải một khẳng định thần kinh học đo được.

Bạn có một màu áo thích nhất (nhóm chính), nhưng hay khoác thêm một chiếc áo bên cạnh (cánh). Cùng thích một màu mà mỗi người khoác thêm chiếc khác, nên trông vẫn khác nhau.

Trên vòng tròn Enneagram, mỗi nhóm nằm giữa hai nhóm liền kề. Cánh là việc bạn nghiêng thêm về một trong hai nhóm đó.

Ví dụ nhóm 9 có thể là 9w1 (thêm nét kỷ luật, nguyên tắc của nhóm 1) hoặc 9w8 (thêm nét quyết liệt, gan góc của nhóm 8). Cánh không đổi nhóm chính, nó chỉ pha thêm sắc thái.

Cánh giải thích phần lớn khác biệt giữa hai người cùng nhóm chính: nhóm chính giữ nguyên động lực cốt lõi, cánh mượn thêm một ít hương vị của một nhóm kề. Có người có cánh rõ, có người khá cân bằng cả hai cánh.

Cần phân biệt cánh với mũi tên: cánh là nhóm KỀ (cố định hai lựa chọn), còn mũi tên nối tới nhóm XA hơn và mô tả sự dịch chuyển theo trạng thái lành mạnh hay căng thẳng.

Bạn không phải lúc nào cũng giống hệt nhau. Lúc vui khỏe bạn hiện ra phiên bản đẹp hơn; lúc mệt và căng bạn dễ lộ ra mặt xấu. Enneagram nói mỗi nhóm cũng vậy — nên số nhóm không phải cái tên cố định dán lên bạn mãi mãi.

Mỗi nhóm nối với hai nhóm khác bằng mũi tên: khi bạn thoải mái và trưởng thành, bạn hấp thụ nét tốt của một nhóm; khi căng thẳng, bạn ngả sang mặt kém của một nhóm khác.

Ví dụ nhóm 9 (Ôn hoà) lúc phát triển mượn nét chủ động, quyết đoán của nhóm 3; lúc stress lại ngả sang mặt lo xa, hoài nghi của nhóm 6. Chính vì có đường đi này mà Enneagram thiên về phát triển hơn là dán nhãn.

Theo mô hình mũi tên của Riso–Hudson, mỗi nhóm có một hướng phát triển (integration) khi an toàn, lành mạnh và một hướng áp lực (disintegration) khi căng thẳng. Đọc một người là đọc cả trục động: nhóm chính + cánh (nghiêng về một nhóm liền kề) + vị trí trên hai mũi tên.

Vì thế cùng một số nhóm vẫn cho ra nhiều sắc thái: cánh khác nhau, và mức lành mạnh/căng thẳng khác nhau kéo người ta về hai đầu mũi tên khác nhau. Enneagram mô tả xu hướng động lực trên một phổ, không phải phép đo khoa học như xét nghiệm.

Cùng một người, lúc khoẻ khoắn thì dễ thương, lúc mệt mỏi thì khó ở. Trong Enneagram, cùng một nhóm cũng có ngày sáng ngày tối như vậy. Có lúc bạn dùng tính cách của mình theo kiểu đẹp nhất, có lúc lại theo kiểu gắt gỏng nhất. Vậy nên biết mình nhóm mấy vẫn chưa đủ — còn phải xem hôm nay mình đang ở phiên bản đẹp hay phiên bản xấu của nhóm đó.

Riso và Hudson thêm một ý: trong cùng một nhóm, người ta dao động trên một dải “mức độ lành mạnh”, chia thành chín mức gộp lại thành ba vùng.

Vùng lành mạnh: điểm mạnh của nhóm toả sáng, phòng vệ nhẹ đi. Vùng trung bình: nơi phần lớn chúng ta sống, cơ chế phòng vệ lộ rõ nhưng vẫn xoay xở được. Vùng kém lành mạnh: nỗi sợ cốt lõi lấn át, hành vi cứng nhắc, tự hại hoặc làm khổ người xung quanh. Hai người cùng nhóm 8 có thể rất khác: một người che chở rộng lượng, một người áp đặt kiểm soát.

Nhóm cho biết bạn thường bắt đầu từ đâu; mức phát triển cho biết bạn đang dùng động lực ấy theo hướng cởi mở hay cứng nhắc. Chín mức là một dải liên tục, không phải nhãn cố định — cùng một người xê dịch lên xuống theo giai đoạn đời, sức khoẻ, hoàn cảnh.

Cần nói thẳng: đây là ý tưởng khung, không phải thang đo chính xác. Không có “điểm mức” nào chấm được bằng một bài trắc nghiệm ngắn, kể cả bài của hieu.asia. Hãy đọc nó như lời nhắc rằng cùng một nhóm vẫn có nhiều phiên bản và bạn di chuyển được, đừng biến nó thành một con số để tự dán lên mình.