Kinh Dịch

Âm – Dương: hai nét gốc

Toàn bộ Kinh Dịch dựng trên hai nét. Dương (—) là nét liền: chủ động, cương, sáng, hướng ra — trong phép bói gọi là Cửu (số 9). Âm (- -) là nét đứt: thuận theo, nhu, tối, hướng vào — gọi là Lục (số 6). Âm dương không phải tốt/xấu; chúng là hai mặt của một thực tại luôn chuyển hóa cho nhau. Đây là nền để hiểu vì sao một hào "động" có thể lật từ âm sang dương và ngược lại.

Bát Quái — 8 quái 3 hào

Chồng 3 nét âm/dương tạo ra 8 quái cơ bản, mỗi quái mang một tượng thiên nhiên, một ngũ hành và một tính chất:

• Càn (☰) — Trời, Kim: cương kiện, sáng tạo, khởi xướng.
• Khôn (☷) — Đất, Thổ: nhu thuận, bao dung, nâng đỡ.
• Chấn (☳) — Sấm, Mộc: chấn động, bừng khởi.
• Tốn (☴) — Gió, Mộc: thẩm thấu, thuận nhập, mềm mà bền.
• Khảm (☵) — Nước, Thủy: hiểm, sâu, trôi chảy, trí.
• Ly (☲) — Lửa, Hỏa: sáng tỏ, bám víu, văn minh.
• Cấn (☶) — Núi, Thổ: dừng lại, vững, tĩnh.
• Đoài (☱) — Đầm, Kim: vui hòa, cởi mở, lời nói.

Từ 8 quái thành 64 quẻ kép

Mỗi quẻ kép = một quái trên (Thượng) chồng lên một quái dưới (Hạ); 8 × 8 = 64 tổ hợp. Tên quẻ thường ghép tượng hai quái (ví dụ Địa Thiên Thái = trên Khôn/Đất + dưới Càn/Trời). Về luận giải, Hạ quái (hào 1–3) thường ứng với bên trong, khởi đầu, việc gần; Thượng quái (hào 4–6) ứng với bên ngoài, về sau, hướng vận động. Vì thế hai quẻ dùng đúng tám quái nhưng đảo trên–dưới lại cho thế cục trái ngược: Thái (Đất trên Trời — khí giao hòa, thông) ngược hẳn Bĩ (Trời trên Đất — khí không giao, tắc).

64 quẻ được xếp theo trình tự Văn Vương (King Wen), đi thành 32 cặp. Một điểm triết lý đẹp: trình tự kết thúc bằng Ký Tế ("đã xong") rồi Vị Tế ("chưa xong") — hàm ý mọi sự hoàn thành đều chứa mầm dở dang mới, vòng biến dịch không khép lại.

Thoán từ, Hào từ và vị trí hào

Thoán từ (卦辭) là lời tổng quát cho cả quẻ; mỗi quẻ một câu/đoạn ngắn. Hào từ (爻辭) là lời riêng cho từng hào — 64 quẻ × 6 hào = 384 hào từ, cộng hai lời đặc biệt Dụng Cửu (cho Càn) và Dụng Lục (cho Khôn). Lời cổ dùng một thang đánh giá kinh điển: cát (tốt), hung (xấu), hối (hối tiếc), lận (đáng tiếc), lệ (nguy) và vô cữu — không phải "tốt" mà là "tránh được lỗi nếu xử đúng". Các chữ này là đánh giá có điều kiện theo cách ứng xử, không phải lời sấm về kết quả cố định.

Vị trí hào cũng mang ý nghĩa cấu trúc chung cho mọi quẻ: hào 1 là khởi đầu, nền móng; hào 2 trung tâm Hạ quái, nội tâm vững; hào 3 ở ngưỡng cửa, dễ cọ xát; hào 4 đầu Thượng quái, cần khiêm và linh hoạt; hào 5 là vị trung chính lý tưởng nhất; hào 6 cao nhất, hết chu kỳ, cực thịnh bắt đầu chuyển.

Phép gieo 3 đồng xu

1. Tâm niệm một câu hỏi rõ ràng — câu hỏi tốt là câu hỏi mở, về tình huống hay lựa chọn của mình, không phải câu "có–không" về một tương lai cố định.
2. Gieo 3 đồng xu cùng lúc, sáu lần; mỗi lần ra một hào, xếp từ dưới (hào 1) lên (hào 6).
3. Tổng 3 xu cho ra số 6, 7, 8 hoặc 9, ứng với phân bố 1/8 dương động · 3/8 dương tĩnh · 3/8 âm tĩnh · 1/8 âm động — đúng phân bố toán học cho 3 đồng xu công bằng.

Phép cổ hơn là gieo 50 cọng cỏ thi — phức tạp hơn, cho cùng họ kết quả với phân bố khác nhẹ. Về xác suất, gieo online và gieo xu thật là tương đương.

Hào động, quẻ chính và quẻ biến

Mỗi hào ra một trong 4 trạng thái. Lão dương (số 9) và lão âm (số 6) là hào "động" — cái gì đến cực thì chuyển hóa, nên sắp lật sang trạng thái ngược. Thiếu dương (7) và thiếu âm (8) là hào tĩnh, không đổi. Quẻ rút được ngay là quẻ chính (thế cục hiện tại); lật mỗi hào động sang trạng thái ngược, giữ nguyên hào tĩnh, sẽ ra quẻ biến — gợi ý hướng tình huống có thể chuyển tới. Nếu không có hào động nào thì không có quẻ biến.

Luật đọc theo số hào động (Chu Hy)

Khi có nhiều hào động, đọc lời nào làm trọng tâm? Có trường phái dùng cách khác, nhưng hieu.asia theo phép xét số hào động của Chu Hy vì nó tất định — cùng kết quả gieo luôn cho cùng cách đọc:

• 0 hào động: đọc lời quẻ (Thoán từ) của quẻ chính.
• 1 hào động: đọc Hào từ của đúng hào động đó.
• 2 hào động: đọc cả hai hào, trọng hào trên.
• 3 hào động: đọc lời quẻ của cả quẻ chính lẫn quẻ biến, trọng quẻ chính.
• 4–5 hào động: đọc Hào từ của các hào tĩnh, trên quẻ biến.
• 6 hào động: đọc lời quẻ của quẻ biến (riêng Thuần Càn và Thuần Khôn thì đọc Dụng Cửu / Dụng Lục).

Trực giác của luật: ít hào động thì tình huống còn ở quẻ chính, đọc chính nó; càng nhiều hào động, trọng tâm càng dời sang quẻ biến.

Lưu ý khi đọc quẻ

• Quẻ là gương soi một thế cục, không phải sấm định mệnh; người hỏi luôn giữ quyền quyết định.
• Giữ sắc thái điều kiện của lời cổ — ví dụ quẻ Tụng "trung cát, chung hung" nghĩa là biết dừng nửa chừng thì tốt, theo đến cùng thì xấu — chứ không cắt thành "quẻ này xấu".
• Ngũ hành của quái (Càn·Đoài = Kim, Chấn·Tốn = Mộc, Khảm = Thủy, Ly = Hỏa, Cấn·Khôn = Thổ) là lớp tham khảo. Có trường phái tượng số khai thác mạnh ngũ hành, lục thân, nạp giáp; phái nghĩa lý lại ít dùng. hieu.asia nghiêng về nghĩa lý — đọc thế cục để suy ngẫm, không dự đoán cứng.